Bir projeyi planlamak için üç saat harcadın.
Renk kodlu notlar. Detaylı zaman çizelgesi. A, B ve C planları. Yedek stratejiler. Kullandığın uygulamanın en estetik şablonunu seçtin.
Kendini inanılmaz üretken hissediyorsun. Hazır hissediyorsun. Kontrol sende gibi geliyor.
Sonra o projeye asla başlamıyorsun.
O mükemmel plan, dijital bir mezarlıkta veya çekmecenin dibinde çürümeye terk ediliyor.
Tanıdık geldi mi?
Bu tembellik değil. Bu disiplinsizlik de değil. Bu, beyninin "hazırlığın konforlu yalanını", "eylemin rahatsız edici gerçeğine" tercih etmesidir.
Biz buna "Planlama Tuzağı" diyoruz.
Sorun Nedir?
Planlama yapmak hissettirdiği şeyin aksine, iş yapmak değildir. Planlama, iş yapmanın simülasyonudur.
DEHB veya yürütücü işlev bozukluğu (executive dysfunction) yaşayan beyinler için planlama süreci tehlikeli bir uyuşturucudur. Neden? Çünkü planlama aşamasında başarısızlık riski yoktur. Kağıt üzerinde her şey mükemmeldir.
Beynin, sadece plan yaparak dopamin salgılar. Sanki işi bitirmişsin gibi bir tatmin duygusu yaşarsın. Ama gerçek dünyada henüz tek bir tuğla bile koymadın.
Neden Olur? (Nörobiyolojik Gerçek)
Beynin enerji tasarrufu yapmaya ve acıdan kaçınmaya programlıdır.
Dopamin Yanılsaması: Planlama yaptığında, beynin ödül merkezi aktive olur. Gelecekteki başarıyı hayal etmek, şu anki eylemin zorluğundan daha tatlı gelir.
Korku Yönetimi: Eyleme geçmek (execution) belirsizlik içerir. "Ya yapamazsam?", "Ya kötü olursa?" soruları amigdalayı tetikler. Planlama ise güvenli bölgedir. Orada hata yoktur.
Çalışma Belleği (Working Memory) Aşırı Yüklenmesi: Mükemmel plan yapmaya çalışırken beynin tüm olasılıkları aynı anda tutmaya çalışır. Bu, yürütücü işlevlerini kilitler ve seni "analiz felci"ne (analysis paralysis) sürükler.
Neden Standart Tavsiyeler İşe Yaramaz?
Sana "Daha iyi bir plan yap," "Önce en zor işi yap" veya "Sadece başla" dediler.
Bu tavsiyeler nörotipik beyinler içindir. Senin sorunun planın kalitesi değil. Senin sorunun, planlamanın kendisinin bir kaçış mekanizmasına dönüşmüş olması.
"Daha detaylı plan yap" tavsiyesi, alkolik birine "daha kaliteli içki iç" demek gibidir. Sorunu çözmez, sadece derinleştirir. Mükemmel plan, başlamamanın en sofistike bahanesidir.
Ne İşe Yarar? (Gerçek Çözümler)
Mükemmel planı çöpe at. İhtiyacın olan şey "yeterli" olandır. İşte bunu kırmanın yolları:
1. "Yeterince İyi" Eşiği (The Good Enough Threshold)
Kendine şu soruyu sor: "Şu an ilk adımı atacak kadar bilgiye sahip miyim?"
Cevap "Evet" ise, planlamayı o saniye bırak. Daha fazlasını araştırma. Daha iyi bir yol arama. İlk adımın mükemmel olması gerekmiyor, sadece atılması gerekiyor.
Nasıl Uygulanır: Planlama yaparken elinde bir zamanlayıcı olsun. "15 dakika planlayacağım, sonra ne durumda olursam olayım ilk cümleyi yazacağım."
2. Kaba Taslak (The Ugly Draft)
Mükemmeliyetçilik, başlamamanın maskesidir. Kendine "Kötü bir şey yapma izni" ver.
Boş bir sayfaya bakmak korkutucudur. Kötü yazılmış bir sayfayı düzeltmek ise kolaydır. Hedefin "İyi bir iş çıkarmak" olmasın. Hedefin "Var olan bir iş çıkarmak" olsun.
Mantra: "Sıfırıncı versiyonun iyi olması gerekmez, sadece gerçek olması gerekir."
3. Tersten Planlama (Reverse Engineering)
Baştan sona doğru planlamak, detaylarda boğulmana neden olur. Sondan başa gel.
Yanlış Yöntem: "Kitap yazacağım -> Araştırma yap -> Taslak çıkar -> Karakter yarat -> ..." (Sonsuz detay) Doğru Yöntem: "Kitap bitti. Ondan bir önceki adım neydi? Editöre teslim etmek. Ondan önceki? Son bölümü yazmak."
Bu yöntem, sadece gerçekten gerekli adımları görmeni sağlar, fantezi detayları eler.
Zihniyet Değişimi (The Shift)
Şunu kabul etmelisin: Planlama yapmak, seni güvende hissettiriyor ama seni yerinde saydırıyor.
Belirsizlikten korkma. Yolda düzeltmek, durarak hazırlanmaktan her zaman daha iyidir.
Mükemmel bir haritayla hiç yola çıkmamaktansa, kötü bir haritayla yola çıkıp kaybolmak, sonra yolu bulmak daha iyidir. Çünkü ikincisinde en azından hareket halindesindir.
Sonuç
Yarın değil. Şu an. O süslü defteri kapat. O uygulamayı kapat. Sadece o ilk, çirkin, eksik, kusurlu adımı at.
Hata yapmaktan korkma. Hiç başlamamaktan kork.